Koffie verkeerd – ook over de grens

Sinds enkele jaren is de uitdrukking ‘koffie verkeerd’ in Nederland ingeburgerd. Wie ‘koffie verkeerd’ bestelt, verwacht een mengeling van koffie en melk waarbij de melk de overhand heeft. Voor beginnende koffiedrinkers zoals kinderen is ‘koffie verkeerd’ een mogelijkheid om met de volwassenen mee te doen zonder te veel schadelijke koffie binnen te krijgen. Hoe ver reikt de kracht van deze uitdrukking over onze taalgrens?

Het woordenboek Duits-Nederlands van Van Dale beweert dat de uitdrukking ‘Kaffee verkehrt’ gewoon Duits is. Ik heb tijdens de lange perioden die ik in het Duitse Bielefeld doorbracht deze uitdrukking echter nooit horen gebruiken. Oma in Bielefeld dronk ‘Milchkaffee’ om haar maag te ontzien. Haar koffie bestond voor tachtig procent uit melk en zag er door de velletjes allesbehalve lekker uit. 

In Vlaanderen is ‘koffie verkeerd’ een zeer gangbare uitdrukking. Maar een letterlijke vertaling in het Frans is er niet. In een restaurant in Gent zag ik op de menukaart naast ‘koffie verkeerd’ in het Frans staan: ‘lait russe’, Russische melk dus. Informanten die het Frans beter beheersen dan ik wisten geen vaste uitdrukking te noemen voor een kop koffie die voornamelijk uit melk bestaat. Bij ‘café au lait’ zijn de verhoudingen melk en koffie veranderd in het voordeel van laatstgenoemde, deze uitdrukking helpt ons dus niets verder.

In het Spaans is koffie met melk: ‘café con leche’. Maar, dat is iets anders dan een kop melk met een scheut koffie. Daarvoor zegt de Spaanssprekende: ‘café con más leche que café’, koffie met meer melk dan koffie. In Spanje komt een koffievariant voor die in dit verband interessant is: ‘café cortado’. Deze bestaat uit de helft koffie en de helft melk, geserveerd in een klein glas. Het absolute tegendeel van de genoemde mengvarianten is ‘café solo’, een kopje espresso dat slechts uit koffie bestaat.

Wie zich in het woud aan uitdrukkingen in verschillende talen op koffiegebied begeeft, ziet al spoedig door de bomen het bos niet meer. Reizigers naar Spanje bijvoorbeeld doen er goed aan om zich het verschil tussen ‘carajillo’ (espresso met een beetje brandy) en ‘Spanish Coffee’ (koffie met Tia Maria en slagroom) in te prenten. ‘Café americano’ (espresso waaraan heet water wordt toegevoegd) is weer een ander verhaal.

Gelukkig blijken er toch ook nog grensoverschrijdende uitdrukkingen te bestaan. In het geval van ‘koffie verkeerd’ hebben de Italianen het voortouw genomen met het simpele ‘café latte’, de melkkoffie van mijn oma dus. ‘Café latte’ is overgewaaid naar de Verenigde Staten en is in de USA zonder misverstanden in ieder restaurant te bestellen. Gegeven de huidige Anglo-Amerikaanse dominantie op economisch en cultureel gebied is te verwachten dat ‘café latte’ alle andere uitdrukkingen naar de achtergrond zal laten verdwijnen. Voor Nederlanders op vakantie is dat wel zo geriefelijk, want zonder koffie is het leven heel wat minder aangenaam.

Bron: Nederlands Dagblad